गत वर्षको साउनदेखि नै बैंकमा अधिक लगानीयोग्य पुँजी (तरलता) थुप्रिँदै आएको हो ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पैसा थुप्रिएपछि नेपाल राष्ट्र बैंकले आइतबार ६० अर्ब रुपैयाँ तानेको छ । कर्जा दिने अधिक क्षमता रहे पनि लगानी नभएर बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग पैसा थुप्रिएको हो ।
गत वर्षको साउनदेखि नै बैंकमा अधिक लगानीयोग्य पुँजी (तरलता) थुप्रिँदै आएको हो । चालु वर्षको साउनमा पनि यस्तो पैसा कर्जामा नगएपछि राष्ट्र बैंकले भदौको पहिलो दिन नै ठूलो परिणाममा पैसा खिचेको हो । हाल बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग ७ खर्ब १६ अर्ब अधिक लगानीयोग्य पुँजी थुप्रिएको केन्द्रीय बैंकको तथ्यांकमा उल्लेख छ । यसमध्येको ६ खर्ब ६५ अर्ब १५ करोड रूपैयाँबराबरको अधिक तरलता राष्ट्र बैंकले विभिन्न उपकरणमार्फत तानेर राखेको छ ।
एकातर्फ प्रवाहकर्जा उठ्न नसक्दा खराब कर्जाको आकार बढ्न गयो भने अर्कोतिर कर्जाको माग भएन । खराब कर्जाको आकार बढेसँगै बैंकरहरू पनि कर्जा दिन हच्किए । रेमिट्यान्सको आकार बढेर निक्षेप थुप्रिँदै जाने र ब्याजदर घट्दा पनि कर्जा नजाँदा बैंकिङ प्रणालीमा पैसा थुप्रिएको हो । लगानी गर्नुपर्ने पुँजी थुपिँ्रदा बैंकिङ प्रणालीमा पनि अवरोध सिर्जना भएको छ । बैंकसँग लगानीयोग्य पुँजी(तरलता) लामो समयदेखि अधिक रहँदै आएको छ । केन्द्रीय बैंकले भदौ महिनाको पहिलो एकै दिन नै बोलकबोलमार्फत ३१ दिने निक्षेप संकलन उपकरणबाट ६० अर्ब रूपैयाँ पैसा तानेको (प्रशोचन गरेको) छ ।
यसअघि साउन २८ गते पनि २५ अर्ब रूपैयाँबराबरको २५ दिने निक्षेप संकलन बोलकबोल गरिएको थियो । यस्तै, साउन २१ गते पनि ४० अर्ब रूपैयाँबराबरको ३५ दिने निक्षेप संकलन बोलकबोल गरिएको थियो । यसैगरी, साउन १८ गते ५० अर्बको ४२ दिने, साउन १४ गते २५ अर्बको ४२ दिने निक्षेप संकलन गरेको थियो । यससँगै, साउन ११ गते पनि ५० अर्ब रूपैयाँबराबरको २८ दिने र साउन ७ गते ८० अर्बको निक्षेप संकलन बोलकबोल गरिएको थियो । यस्तै, साउन ४ गते पनि ५० अर्ब रूपैयाँको निक्षेप संकलन गरेको थियो । यससँगै गत आवको अन्तिम महिना असार २९ गते समेत ५० अर्बको ४ दिने निक्षेप संकलन गरेको थियो । यसरी चालु आर्थिक वर्ष सुरु भएपछि नै नेपाल राष्ट्र बैंकले ८ पटकसम्म खर्बौं रूपैयाँबराबरको निक्षेप संकलन उपकरणमार्फत बैंकिङ प्रणालीबाट रकम खिचेर मौद्रिक व्यवस्थापन गर्दै आएको छ । अझ गत आवमा छोटा अवधिको यस्ता रकम ताने पनि केन्द्रीय बैंकले पछिल्लो समय महिना वा डेढ महिना अवधिसम्मका लागि प्रणालीबाट रकम प्रशोचन गरेको छ ।
राष्ट्र बैंकका सहाक प्रवक्ता सुमन न्यौपाने अधिक तरलताको प्रभाव ब्याजदरमा परेर घटिरहेको बताउँछन् । लामो समयदेखि अधिक तरलता भएकाले अब संरचनागत रूपमा लामो अवधिबाट रकम खिच्दा उपयुक्त हुने देखिएको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार अर्थतन्त्र चलायमान हँुदै जाँदा अधिक तरलता कम हुन सक्छ । उनी भन्छन्, ‘कर्जा प्रवाह बढ्दै जानुप¥यो । आयातमा आधारित अर्थतन्त्र भएकाले आयात बढ्दै गए पनि तरलता प्रयोग हुँदै जान्छ । यद्यपि, लगानी बढ्दै गए आन्तरीक उत्पादनमा प्रोत्साहन हुन्छ । अहिले ब्याजदर कम हँुदा पनि कर्जा नजानुले यसको कारण यसअघिको बढी ब्याजदरमात्रै नभएको देखियो । कसैको खर्च कसैको आम्दानी हो ।’
यसअघि बैंकिङ प्रणालीमा खराब कर्जा बढी भएकाले ऋण लिएर लगानी गर्ने भन्दा पनि कर्जा नै तिर्ने गरेको देखियो । अर्कोतर्फ रेमिट्यान्स नियमित बढेर आइरहने र निक्षेपको रूपमा जम्मा हुने तर त्यो अनुसार लगानी नबढेकाले अधिक तरलता बढेको हो । रेमिट्यान्स बढ्दा वैदेशिक विनिमय सञ्चिति पनि बढेको छ । यो स्रोतबाट पनि बढी मात्रामा तरलता सृजित भयो । ‘भित्रिएको रेमिट्यान्सअनुसार वैदेशिक मुद्रामा खर्च भएन र स्वदेशमा लगानी पनि भएन । जसले तरलता थुप्रियो यसको प्रतिबिम्ब ब्याजदरमा परेर घटिरहेको छ, सहायक प्रवक्ता न्यौपानेले भने,‘तरलता सधैं बढ्छ भन्ने पनि छैन । अर्थतन्त्र चलायमान हुन थाले बैंकको पैसा प्रयोग हुन्थ्यो । तथापि, अधिक तरलताको रकम हेर्दा अझै लामो समय यो स्थिति बस्ने उनको आकलन छ । तरलताको रिफ्लेक्सन ब्याजदरमा देखिरहेको छ ।’
पूर्वबैंकर पर्शुराम कुँवर अधिक तरलताको जोखिम बैंकहरूले कर्जा दिन नहुनेमा लगानी गर्लान कि भन्ने डर भएको तर्फ ध्यानाकर्षण गरे । उनका अनुसार अहिले बल्ल बल्ल बिग्रेको कर्जा सुधार्न खोजेका छन् । ‘फेरि थप बिग्रेला कि भन्ने डर हुन्छ । अब बैंकहरूले पनि कर्जा दिए मात्रै आम्दानी बढ्ने हो, कर्जा दिन नपाउँदा निक्षेपमात्रै थुपारेर ब्याज तिर्नुपर्दा खर्च बढ्ने भयो । यसले गर्दा बैंकको नाफामा असर पर्न सक्छ । यो अधिक तरलताको नोक्सान हो,’ उनले अन्नपूर्णसँग भने ।
अधिक तरलताले बैंकको ब्याजदर झन् घट्यो
बैंकिङ प्रणालीमा खर्बौं रुपैयाँ थुप्रिँदा महिनैपिच्छे निक्षेपको ब्याजदर घटिरहेको छ । यसअनुरूप चालु आवको भदौ महिनामा वाणिज्य बैंकहरूले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको अधिकतम औसत ब्याजदर घटाएर ५.५७ प्रतिशतमा सीमित राखेका छन् । यो साउनको तुलनामा ०.११ प्रतिशत विन्दुले कम हो । जस्मा २० वटा वाणिज्य बैंकमध्ये ८ बैंकले ब्याजदर घटाएका छन् भने ११ बैंकले स्थिर राखेका छन् । प्रभु बैंकले मात्र ब्याजदर बढाएको छ । कृषि विकास बैंक, एभरेस्ट, लक्ष्मी सनराइज, स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड, सिद्धार्थ, कुमारी, सानिमा र नेपाल एसबीआई बैंकले ब्याजदर घटाएका छन् । यद्यपि, राष्ट्र बैंकको नीतिगत दर ४.५ प्रतिशत कायम छ । यसको प्रभावले पनि ब्याजदरमा कमी आएको छ ।
बैंकहरूले यसरी निक्षेपको ब्याजदर निरन्तर घटाइरहेकाले यतिबेला समग्र कर्जाको ब्याजदर कम भएको छ । यसले गर्दा न प्राय कर्जाको ब्याजदर पनि औसत ६–७ प्रतिशत हाराहारीमा हुने भएकाले सस्तो ब्याजदरको लाभ अब ग्राहकले लिन सक्ने बताउँछन्, नेपाल बैंकर्स संघका अध्यक्ष सन्तोष कोइराला । उनकाअनुसार लामो समयदेखी बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य पुँजी (तरलता) अधिक भए पनि केन्द्रीय बैंकले कर्जामा कडाइ गर्दा लगानीमा प्रभावित भएको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । यद्यपि, अबको अधिक तरलता भैरहदा बैंकहरूलाई निक्षेपको ब्याजदर मात्रै तिरिरहनुपर्ने स्थितिले पनि भदौ महिनाबाट कर्जा प्रवाहलाई बैंकरहरूले जोड दिन खोजेको उनले जानकारी दिए ।
कुल निक्षेप ७२ खर्ब नाघ्दा कर्जा प्रवाह ५५ खर्ब ८० अर्ब
हाल समग्र वाणिज्य बैंक, विकास बैंक र वित्त कम्पनीहरूसँग ७ खर्ब १६ अर्ब हाराहारी रुपैयाँ कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता छ । यो साउन ३१ सम्मको क्षमता हो । यतिबेला (साउन २६ सम्म) बैंकहरूको लगानीयोग्य क्षमता (तरलता) खुकुलो अर्थात् कर्जा–निक्षेप अनुपात (सीडी रेसियो) ७६.२० प्रतिशतमा सीमित छ । नीतिगत व्यवस्थाअनुसार बैंकहरूले अधिकतम ९० प्रतिशतसम्मको सीडी रेसियो सीमा कायम गर्न पाउँछन् । यो भनेको बैंकले १ सय रुपैयाँको निक्षेप संकलन गर्दा ९० रुपैयाँ कर्जा प्रवाह गर्न पाउनु हो । तर, यसअनुसार अहिले बैंकहरूसँग पर्याप्त क्षमता अर्थात् १३.८ प्रतिशतको कुसन छ ।
यस्तै, बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप संकलन पनि बढ्दो छ । पछिल्लो समय बैंक तथा वित्तीय संस्थको कुल निक्षेप ७२ खर्ब २८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ । यसमध्ये बढी हिस्सा ओगट्ने वाणिज्य बैंकको मात्रै ६४ खर्ब ७४ अर्ब निक्षेप संकलन भएको छ । यसबाहेक विकास र वित्त कम्पनीहरूको ७ खर्ब ५४ अर्ब रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरेका छन् । जसरी निक्षेप बढेको छ कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता हुँदा पनि थप ऋण बढेको छैन । हालसम्म समग्र बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ५५ खर्ब ८० अर्ब रुपैयाँ लगानी छ । यसमध्ये वाणिज्य बैंकको मात्रै ४९ खर्ब ५९ अर्ब रुपैयाँ लगानीमा छ । यसबाहेक ६ अर्ब २१ अर्ब रुपैयाँ कर्जा विकास र वित्त कम्पनीमार्फत प्रवाह भएको छ ।
