नेपाल र इथियोपिया: दुई प्राचीन सभ्यताहरूको साझा भावना' - इर्शाद अली शेख

पहिलो दृष्टिमा, नेपाल र इथियोपिया पूर्णतः फरक भौगोलिक परिवेशमा रहेका छन् । नेपाल दक्षिण एसियाको हिमालय काखमा छ भने इथियोपिया पूर्वी अफ्रिकाको उच्च भूभागमा फैलिएको छ। तर जब गहिरिएर अवलोकन गरिन्छ, यी दुई देशका इतिहास, भूगोल, संस्कृति र विकास यात्रामा उल्लेखनीय समानता फेला पर्दछन् । 

भूपरिवेष्ठित यी प्राचीन राष्ट्रहरूले सांस्कृतिक विविधता र उन्नतिको साझा भावना समेटेका छन्, जसले तिनीहरूको आजको पहिचान निर्माणमा अहम भूमिका खेलेको छ। भौगोलिक रूपमा टाढा भए तापनि, नेपाल र इथियोपिया प्राचीन सभ्यता, सांस्कृतिक समृद्धि, तथा स्वतन्त्रताको साझा भावना मार्फत आपसमा गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।

हिमालय पर्वतको काखमा रहेको नेपाल र पूर्वी अफ्रिकाको उच्चभूमिमा फैलिएको इथियोपियाले ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा विकासका दृष्टिले धेरै समानता बोकेका छन्। दुवै औपनिवेशिक शासनबाट जोगिएर आफ्ना सांस्कृतिक पहिचान र स्वायत्तता जोगाइराख्न सफल भएका राष्ट्र हुन्। यस लेखमा यी दुई राष्ट्रका ऐतिहासिक, भौगोलिक, सांस्कृतिक र आर्थिक पक्षको विस्तृत तुलना प्रस्तुत गर्दै, नेपालले इथियोपियाबाट सिक्न सक्ने महत्वपूर्ण पाठहरू उजागर गर्न खोजिएको छ ।

ऐतिहासिक समानताहरू

इथियोपियाको गौरवशाली इतिहास

इथियोपिया, मानव सभ्यताको उद्गमस्थलमध्ये एक, विश्वकै प्राचीन बसोबास क्षेत्र हो। पुरातात्त्विक प्रमाणहरूले ३० लाख वर्ष पुरानो मानव अवशेष "लुसी" (Australopithecus afarensis) लाई इथियोपियाको हाडार क्षेत्रमा फेला पारेका छन्। अक्सुम साम्राज्य (१००–९४० ईस्वी) ले व्यापार, ईसाई धर्म, र सांस्कृतिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दियो। यो साम्राज्यले लाल सागर र सुदूर पूर्वसम्म व्यापारिक सम्बन्ध विस्तार गरेको थियो। इथियोपियाले सन् १८९६ मा इटालियन औपनिवेशिक शक्तिलाई अदवाको युद्धमा परास्त गरी आफ्नो स्वतन्त्रता जोगायो, जसको सम्झनामा अदिस अबाबास्थित अदवा संग्रहालय स्थापित छ। 

नेपालको ऐतिहासिक धरोहर

नेपाल पनि प्राचीन सभ्यताको केन्द्र हो, जहाँ किराँत, लिच्छवी, र मल्ल राजवंशहरूले कला, संस्कृति, र धर्मको संरक्षण गरे। लुम्बिनी, गौतम बुद्धको जन्मस्थल, विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ र बौद्ध धर्मको प्रमुख तीर्थस्थल हो। काठमाडौँ उपत्यकाका पशुपतिनाथ मन्दिर, स्वयम्भूनाथ, र दरबार स्क्वायरहरूले नेपालको सांस्कृतिक समृद्धिलाई झल्काउँछन्। नेपालले पनि बेलायती औपनिवेशिक शक्तिको प्रभावलाई प्रतिरोध गर्दै आफ्नो स्वतन्त्रता कायम राख्यो। दुवै देशले आफ्नो ऐतिहासिक पहिचानलाई संरक्षण गर्दै विश्वलाई सांस्कृतिक र आध्यात्मिक प्रेरणा प्रदान गरेका छन्। 

नेपालमा हिन्दू र बौद्ध धर्मको अद्वितीय समन्वय देखिन्छ। पशुपतिनाथ मन्दिर र बौद्धनाथ स्तूपले यी दुई धर्मको सहअस्तित्वलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। प्राचीन समयमा नेपालले इन्डो-आर्यन र काकेशियन क्षेत्रका हिन्दू भक्तहरूलाई स्वागत गरेको इतिहास छ, जसले वैदिक र शैव परम्पराहरूलाई समाहित गर्‍यो। दुवै देशले बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक सहअस्तित्वको भावनालाई अँगालेका छन्। 

धार्मिक सहिष्णुता र समन्वय

इथियोपियाले धार्मिक सहिष्णुताको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। सातौँ शताब्दीमा राजा नजाशीले पैगम्बर मुहम्मद (स.) का अनुयायीहरूलाई शरण दिए, जसले इस्लाम र ईसाई धर्मबीचको सहकार्यको प्रतीक बन्यो। लालिबेलाका चट्टानमा कुँदिएका चर्चहरू र प्राचीन मस्जिदहरूले इथियोपियाको धार्मिक विविधतालाई उजागर गर्छन्।

काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका पशुपतिनाथ मन्दिर, स्वयम्भूनाथ स्तूप र दरबार स्क्वायरहरूले नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाको समृद्ध इतिहास झल्काउँछन्। नेपालले बेलायती औपनिवेशिक प्रभावको सामना गर्दै आफ्नो स्वतन्त्रता जोगाएर राष्ट्रिय पहिचानलाई मजबुत बनाएको छ।

नेपाल र इथियोपिया दुबै देशले आफ्ना ऐतिहासिक मूल्य र सम्पदाको संरक्षण गर्दै विश्व सामु सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिले प्रेरणाको स्रोत बनेका छन्। साथै, काठमाडौं शहरका मुटुमा अवस्थित दुई ठूला मस्जिदहरू धार्मिक सहिष्णुता र बहुसांस्कृतिकताका जीवन्त उदाहरण हुन्।

नेपाल एकीकरणको समयमा मुस्लिम समुदायको उल्लेखनीय सहभागिता र तत्कालीन शक्तिशाली राज्यहरूमा उनीहरूको उल्लेख्य उपस्थिति हेर्दा, नेपालमा पुरातन कालदेखि नै धार्मिक सद्भाव र सहअस्तित्वको परम्परा विकसित हुँदै आएको बुझ्न सकिन्छ

दुवै भूमिले सदियोंदेखि बहुसांस्कृतिक सहअस्तित्वको भावना उजागर गर्दै आएको छ, जसले इतिहास र आधुनिकताको सुन्दर संयोजनलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । 

भूगोल, सांस्कृतिक विविधता र सद्भाव

इथियोपिया: अफ्रिकाको छाना

भौगोलिक विविधता दुवै देशको प्रमुख विशेषता हो । इथियोपिया ११,०४,३०० वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ र १३ करोडभन्दा बढी जनसंख्या बोकेको छ। यहाँ ८० भन्दा बढी जातीय समूह र भाषाहरू छन् । सिमियन पर्वत (४,५५० मिटर उचाइ) र ब्लू नाइल झरनाले इथियोपियालाई प्राकृतिक सौन्दर्यको केन्द्र बनाउँछ। अम्हारा र ओरोमोका पहाडी क्षेत्रदेखि सोमाली र अफारका तराईसम्म, यो देश सांस्कृतिक विविधताको जीवन्त चित्रण बनेको छ। 

संगीत, नृत्य, परम्परागत पोशाक, र खाना यहाँको राष्ट्रिय जीवनको अभिन्न अंश हुन्। कफी समारोह, जुन एक पुरानो परम्परा हो, आज पनि समारोहहरू र शपिंग मलहरूमा निःशुल्क कफी वितरण आतिथ्य र एकताको प्रतीक बनेको छ। परम्परागत नृत्यहरू (जस्तै एस्किस्ता), जीवन्त पोशाकहरू, र कफी संस्कृतिले यहाँको सांस्कृतिक समृद्धि झल्काउँछन्। यसैगरी, प्राचीन क्रिश्चियन, इस्लामिक, र परम्परागत धार्मिक समुदायहरूको सहअस्तित्वले सांस्कृतिक सहिष्णुता र विविधताको उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ

नेपाल: हिमालयको गहना

नेपाल १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ र ३ करोड जनसंख्या रहेको छ। यहाँ १२५ भन्दा बढी जातीय समूह र १२३ भाषाहरू छन् । शेर्पा र तामाङको हिमालयी उचाइदेखि थारु र मधेसीको हरियाली तराईसम्म, नेपाल विविध सांस्कृतिक परम्पराहरूको जीवंत अभिव्यक्ति हो। सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) सहित हिमालयका चुचुराहरू, हरियाली तराई, र काठमाडौँ तथा पोखरा उपत्यकाले नेपालको भौगोलिक विविधता झल्काउँछ। दसैँ, तिहार, बुद्ध जयन्ती, र इद जस्ता चाडपर्वहरूले सांस्कृतिक एकताको प्रतीक बनेका छन्। 

संगीत, नृत्य, चाडपर्व, तथा खानपान दैनिक जीवनमा गहिरो रूपमा समाहित छन्, मेला तथा जात्रा समारोहहरू तथा सामूहिक भोजले एकता, आध्यात्मिकता, तथा आतिथ्यको प्रतिरूप बनेका छन् । हिन्दू, बौद्ध, इस्लाम, तथा आदिवासी परम्पराहरू यहाँ एकअर्कासँग सन्तुलित रूपमा अस्तित्वमा छन्।

दुवै देशको भौगोलिक विशेषताले जैविक विविधता, कृषि, र पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्दछ । इथियोपियाको ब्लू नाइल र नेपालको गण्डकी र कोशी नदीले यी देशहरूको जलस्रोत सम्पन्नतालाई दर्शाउँछ

आर्थिक विकास र चुनौतीहरू

नेपाल र इथियोपिया, संयुक्त राष्ट्रसंघको अति कम विकसित देशहरूको सूचीमा रहे पनि, भौगोलिक र सामाजिक जटिलताका बाबजुद उल्लेखनीय आर्थिक प्रगति हासिल गरिरहेका छन्। हालका प्रधानमन्त्री अबी अहमदको कुशल नेतृत्वमा इथियोपियाले आफ्नो विकास मोडललाई प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाइरहेको छ।

कृषि उत्पादन र निर्यात

इथियोपियालाई कफीको जन्मस्थल मानिन्छ, जहाँका गेडागुडी तथा सिमीहरू र फलफूल मिठो स्वाद, र फुलहरू सुगन्धका लागि प्रसिद्ध छन्। यहाँका एभोकाडो नेपाली बजारमा महँगो फलफूलका रुपमा बिक्री हुने गरेको छ । नेपाल भने उच्च उचाइमा उत्पादन हुने चियाका लागि चिनिन्छ, विशेषतः इलाम क्षेत्रमा उत्पादन हुने चिया सन्तुलित बनावट र आनन्दपूर्ण स्वादले परिचित छ । पछिल्लो समय हिमाली स्वाद र दिगो खेती प्रविधिको कारण यसको लोकप्रियता झनै बढेको छ। साथै, नेपालमा कफीको उपभोग तीव्र रूपमा बढिरहेको देखिन्छ।

इथियोपिया: विश्वको कफी उत्पादनमा अग्रणी, इथियोपियाले प्रति वर्ष ४ लाख टन कफी निर्यात गर्छ, जुन देशको कुल निर्यातको लगभग २५% हो। साथसाथै, तेफ (Teff) जस्ता मौलिक बालीहरूले खाद्य सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन्।

• नेपाल: इलाम र दार्जिलिङ शैलीको चिया नेपालको प्रमुख निर्यात सामग्री हो, जसको वार्षिक उत्पादन करिब २५,००० टन छ। गुल्मी र सिन्धुपाल्चोकमा कफी खेती विस्तार भइरहेको छ।

दुवै देशमा कृषि ६०% भन्दा बढी जनसंख्याको जीविकोपार्जनको स्रोत हो, तर माटोको उर्वरता, सिँचाइको अभाव, र आधुनिक प्रविधिको कमीले चुनौती थपिएको छ।

जलविद्युत र ऊर्जा

• इथियोपिया: ग्रान्ड इथियोपियाली रेनिसेन्स ड्याम (GERD) ले ६,४५० मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ, जुन अफ्रिकाकै सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत परियोजना हो। यसले ऊर्जा निर्यात र आर्थिक विकासलाई गति दिनेछ। 

• नेपाल: माथिल्लो तामाकोशी (४५६ मेगावाट) र अन्य परियोजनाहरूले नेपालको जलविद्युत सम्भावना (८३,००० मेगावाट) लाई उपयोग गर्न थालेका छन्। हाल २,२०० मेगावाट उत्पादन भइरहेको छ।

पर्यटन उद्योग

• इथियोपिया: लालिबेलाका चट्टानमा कुँदिएका चर्चहरू, अक्सुमका प्राचीन स्तम्भहरू, र सिमियन राष्ट्रिय निकुञ्जले वार्षिक १० लाख पर्यटकलाई आकर्षित गर्छ। 

• नेपाल: सगरमाथा, अन्नपूर्णा ट्रेक, र काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदा स्थलहरूले सन् २०२४ मा १२ लाख पर्यटक भित्र्याए।

शहरीकरण र पूर्वाधार

• अदिस अबाबा: इथियोपियाको राजधानी द्रुत शहरीकरणको चरणमा छ। मेगा प्रोजेक्ट्स कन्स्ट्रक्सन अफिसले नदी विकास, सडक, र आवास परियोजनाहरूलाई प्राथमिकता दिएको छ। 

• काठमाडौँ: नेपालको राजधानीमा मेट्रो रेल, फ्लाइओभर, र स्मार्ट सिटी परियोजनाहरू प्रस्तावित छन्, तर कार्यान्वयनमा ढिलाइ छ।

वायुसेवा

• इथियोपियन एयरलाइन्स: सन् १९४५ मा स्थापित इथियोपियन एयरलाइन्स अफ्रिकाको सबैभन्दा सफल राज्य-स्वामित्व कम्पनीमध्ये एक हो, जसले स्वायत्तता र रणनीतिक व्यवस्थापन द्वारा निरन्तर वृद्धि गरेको छ। यसको फ्लीट, रुट, र सेवाहरूको विस्तारले अदिस अबाबालाई प्रमुख उड्डयन केन्द्र बनाएको छ। जसले १३० भन्दा बढी गन्तव्यमा सेवा दिन्छ। न्यूनतम राजनैतिक हस्तक्षेपले एयरलाइन्सलाई कुशल र प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सञ्चालन गर्न मद्दत गरेको छ।

• नेपाल एयरलाइन्स: त्यसको १३ वर्ष पछि, सन् १९५८ मा स्थापित, नेपाल एयरलाइन्स भने राजनैतिक हस्तक्षेप र कुप्रबंधनको शिकार बनेको छ, जसले यसको वृद्धि सीमित बनाएको छ। हाल १० वटा मात्र अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्यमा उडान गर्छ।

इथियोपियन एयरलाइन्सको सफलता नेपाल एयरलाइन्सका लागि स्वायत्तता, रणनीतिक विस्तार, दक्षता, र अन्तर्राष्ट्रिय कनेक्टिभिटी जस्ता महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ ।

साझा आकांक्षाहरू

नेपाल र इथियोपियाले परम्परालाई सम्मान गर्दै आधुनिक प्रगति हासिल गर्न समान यात्रा तय गरिरहेका छन्। नेपालले सन् २००६ मा राजतन्त्र परित्याग गर्दै संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली अंगालेको हो भने इथियोपियाले सन् १९७४ मा साम्राज्यवादी शासन अन्त्य गर्दै गणतन्त्रको बाटो रोजेको थियो।

दुवै राष्ट्र आज गरिबी, र पूर्वाधार अभावजस्ता साझा चुनौतीहरूसँग जुझिरहेका छन्। राजनीतिक रूपान्तरण र सामाजिक संक्रमणका बीच, यी मुलुकहरू आर्थिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणतर्फ समान गतिमा अघि बढिरहेका छन्।

नेपालले संघीय लोकतन्त्रको अभ्यास गर्दैछ भने इथियोपिया द्वन्द्वको इतिहास पार गर्दै स्थायित्व खोज्दैछ। दुवैका नागरिकले आफ्ना परम्परा र विविधतामा गर्व गर्दै समानता र समृद्धितर्फको मार्ग पहिल्याइरहेका छन्।

यी दुई भूमि समानान्तर रूपान्तरण यात्रामा छन्, सांस्कृतिक संरक्षण, समावेशिता र दीगो विकासको अभ्यासमार्फत तिनले शक्ति, स्थायित्व र प्रेरणाको नयाँ युग निर्माण गरिरहेका छन्। भुपिरवेषि्ठत भएता पनि, यी प्राचीन भूमि र सुदृढ पहाडहरू साझा इतिहास तथा भविष्यका मार्गचित्र बन्न सक्छन्।

नेपालका लागि सिकाइ

इथियोपियाजस्तै, नेपाल पनि सांस्कृतिक विविधता तथा ऐतिहासिक धरोहरले सम्पन्न राष्ट्र हो। दुवै देशले पहाडी भूगोल तथा बहुजातीय जनसंख्या साझा गर्छन्। इथियोपियाको अनुभवले नेपालका लागि निम्न पाठहरू प्रस्तुत गर्छ:

इथियोपियाको अनुभवले नेपाललाई निम्न रणनीतिहरू प्रदान गर्छ: 

1. समावेशी विकास: समान प्रतिनिधित्व तथा साझा उन्नतिको सुनिश्चितताले विविध समुदायबीच एकता तथा सशक्तिकरण ल्याउन सक्छ।

2. रणनीतिक पूर्वाधार सुधार: सडक, ऊर्जा, वायुसेवा तथा दूरसञ्चारमा लगानीले दुर्गम क्षेत्रहरूलाई जोड्न तथा आर्थिक सम्भावना खुला गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

3. दिगो जलविद्युत प्रवर्द्धन: GERD जस्तै जलविद्युत परियोजनाहरू नेपालका विशाल जलश्रोतहरूको उपयोग गर्न मार्गचित्र बन्न सक्छन्।

4. वायुसेवा सुधार: इथियोपियन एयरलाइन्सको स्वायत्तता र रणनीतिक व्यवस्थापनबाट नेपाल एयरलाइन्सले सिक्न सक्छ।

5. स्थानीय स्तरको सशक्तिकरण: समुदाय-केन्द्रित स्वास्थ्य, शिक्षा, र सहकारी मोडेलले दीगो विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

नेपालले रणनीतिक योजनाहरूलाई सुदृढ गर्दै, समावेशी तथा दीगो विकासमार्फत आर्थिक रूपान्तरणलाई गति दिन सक्छ।

निष्कर्ष

नेपाल र इथियोपिया, प्राचीन सभ्यता र सांस्कृतिक समृद्धिको आधारमा, स्वतन्त्रता, विविधता, र दिगो विकासको साझा आकांक्षाले जोडिएका छन्। यी देशहरूले आफ्नो ऐतिहासिक धरोहरलाई संरक्षण गर्दै आधुनिक प्रगतिका लागि मार्ग प्रशस्त गरिरहेका छन्। नेपालले इथियोपियाको रणनीतिक विकास, समावेशी शासन, र पूर्वाधार परियोजनाहरूबाट प्रेरणा लिँदै आफ्नो आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणलाई गति दिन सक्छ। 

(लेखक विपद् व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय विकास क्षेत्रमा कार्यरत छन् र हाल इथियोपियामा आधारित छन्।)