विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का अनुसार, मानिसहरूमा हुने लगभग ६० प्रतिशत संक्रामक रोगहरू जुनोटिक हुन्छन् । रेबिज, कोभिड–१९, ईबोला, लास्सा ज्वरो, गाईबस्तुको क्षयरोग र एभियन इन्फ्लुएन्जा जुनोटिक रोगका उदाहरण हुन् ।
मानिसबाट जनावरमा फैलिन सक्ने रोगहरूको बारेमा जागरुकता जगाउनु पर्ने आवश्यकता छ । एक अध्ययनअनुसार, कम्तीमा ७० प्रतिशत विकासशील संक्रामक रोगहरू जनावरबाट उत्पन्न हुन्छन् । हाल प्रचलित सबै संक्रामक रोगहरूमध्ये ६० प्रतिशत जुनोटिक हुन्छन् । जुनोटिक रोगहरू जनावर वा किराबाट मानिसमा फैलिन सक्ने अवस्थाहरू हुन् । केही रोगहरूले जनावरहरूलाई हानि नगर्न सक्छन्, तर तिनीहरूले मानिसहरूलाई बिरामी बनाउन सक्छन् । रोगहरू साना, क्षणिक रोगहरू वा गम्भीर, अपरिवर्तनीय विकारहरूको रूपमा प्रकट हुन सक्छन् । रिपोर्टहरू अनुसार, ६० प्रतिशत मानव संक्रमणहरूको प्राथमिक स्रोत जनावर वा किरा हुन्छ । जनावरबाट मानिसमा सर्ने रोगहरू (जुनोटिक रोगहरू) बारे जागरुकता जगाउनुपर्ने खाँचो छ ।
जुनोसिस वा जुनोटिक रोग, एक संक्रामक रोग हो जुन जनावरबाट मानिसमा फैलिन्छ । यी रोगहरू ब्याक्टेरिया, भाइरस, परजीवी वा फंगाको कारणले हुन सक्छन् ।
जुनोटिक रोगहरूको कारण
जुनोटिक रोगहरू लाग्ने विभिन्न कारणहरू छन् । वातावरणीय परिवर्तन, वन्यजन्तसँगको सम्पर्क, पशुपालन अभ्यासहरू र मानव व्यवहारसहित धेरै कारकहरूद्वारा प्रभावित हुन्छ । प्राकृतिक बासस्थानमा अतिक्रमण, वन्यजन्तु व्यापार, अपर्याप्त खाद्य सुरक्षा उपायहरू र अनुचित सरसफाइले जुनोटिक रोग बढाउँछ ।
जुनोटिक रोगको उदाहरणका रूपमा रेबिजलाई लिन सकिन्छ । एभियन इन्फ्लुएन्जा, इबोला र वेस्ट नाइल भाइरस केही अन्य उदाहरणहरू हुन् । जुनोटिक रोगहरू भाइरल, ब्याक्टेरिया वा परजीवी हुन सक्छन् र प्रत्यक्ष सम्पर्क वा अप्रत्यक्ष रूपमा खाना, पानी वा वातावरणमार्फत मानिसहरूमा फैलिन सक्छन् । यो मध्यस्थ प्रजातिमार्फत पनि फैलिन सक्छ । यो चमेरो वा बाँदरजस्ता जंगली जनावरहरूबाट मात्र फैलिएको छैन । यो घरपालुवा जनावर र फार्मका जनावरहरूबाट पनि आउन सक्छ । खानाको लागि हुर्काइएका जनावरहरूमा एन्टिबायोटिकको प्रयोगले जुनोटिक रोगजनकहरूको औषधि–प्रतिरोधी स्ट्रेनको सम्भावना बढाउँछ । त्यसैले जुनोटिक संक्रमणमा जनावरहरूले महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
रोगको आधारमा वर्गीकरण
ब्याक्टेरियल जुनोजेसः यी रोगहरू ब्याक्टेरियाको संक्रमणबाट हुन्छन् जुन जनावरबाट मानिसमा फैलिन सक्छ । उदाहरणः एन्थ्रेक्स र ब्रुसेलोसिस ।
भाइरल जुनोजेसः भाइरल जुनोटिक रोगहरूमा रेबिज, इबोला र कोभिड १९ ।
परजीवी जुनोजेसः टोक्सोप्लाज्मोसिस र लेसम्यानियासिस ।
फंगल जुनोजेसः दादजस्ता जुनोटिक फंगल संक्रमणहरू जनावरबाट मानिसमा फैलिन सक्ने फंगीबाट हुन्छन् ।
वन्यजन्तुको जुनोजेसः यी रोगहरूमा मुख्यतया मानिस र वन्यजन्तुहरू बीचको अन्तरक्रिया समावेश हुन्छ, जस्तै मुसाबाट सर्ने हान्टाभाइरस संक्रमण वा जंगली चराहरूबाट फैलिने रोगहरू, जस्तै एभियन इन्फ्लुएन्जा (बर्ड फ्लु) ।
घरेलु जनावरको जुनोजेसः गाईबस्तुबाट ब्रुसेलोसिस वा बिरालाहरूबाट टोक्सोप्लाज्मोसिसजस्ता रोगहरू यस श्रेणीमा पर्दछन् ।
कसरी सर्छ ?
प्रत्यक्ष सम्पर्क जुनोजः संक्रमित जनावरहरू, तिनीहरूको शरीरको तरल पदार्थ वा दूषित सतहहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट हुने संक्रमण । जनावरको टोकाइबाट सर्ने रेबिज र संक्रमित जनावरहरूसँगको सम्पर्कबाट सर्ने रोगहरू समावेश छन् ।
भेक्टर–जनित जुनोजः लामखुट्टे र टिक्सजस्ता भेक्टरहरूद्वारा सर्ने रोगहरू । टिक्सबाट सर्ने लाइम रोग र लामखुट्टेबाट सर्ने डेंगु ज्वरो ।
पानीजनित जुनोजः दूषित पानी स्रोतहरूबाट लेप्टोस्पाइरोसिस ।
धेरै प्रकारका जुनोटिक रोगहरू छन् । एन्टिबायोटिकजस्ता धेरै प्रकारका औषधिजन्य उपचारहरू पनि छन् । सफा पिउने पानीमा पहुँच र उचित फोहोर व्यवस्थापन रोगहरूको फैलावट कम गर्ने प्रभावकारी तरिकाहरू हुन् । घरपालुवा जनावरहरूलाई खोप लगाउनु र जनावरहरूसँग नजिकको सम्पर्क पछि हात धुने जस्ता स्वच्छता कायम राख्नु जरुरी हुन्छ ।
कसरी जोगिने ?
– जनावरहरू, विशेषगरी जंगली जनावरहरूसँग सम्पर्कमा सावधानी अपनाउनुहोस् ।
– घरपालुवा जनावरहरूलाई नियमित रूपमा खोप लगाइदिनुहोस् ।
– राम्ररी पकाएको मासु खानुहोस् ।
– जनावरहरूको सम्पर्कमा आएपछि नियमित रूपमा हात धुनुहोस् ।
